۶ سال پیش ازدواج کردم. امروز بعد از دیدن کت دامادی‌ام در کمد لباس‌ها، تصمیم گرفتم برای رفتن به جلسه بپوشمش. وقتی داشتم می‌پوشیدمش احساس کردم کاغذهایی در جیبش است. شاباش‌های شب عروسی بود. چیزی حدودی ۳۰۰ هزار تومان می‌شد. یادم آمد که خود کت و شلوار را به همین مبلغ خریده بودم. اما امروز، بعد از گذشت ۶ سال با همان مقدار پول حتی نمی‌توانم یک پیراهن ساده برای خودم بخرم. خدا را شکر کردم که امروز پیدایشان کردم! چون اگر چند سال بعد این پول‌ها را پیدا می‌کردم شاید فقط کاغذ‌هایی به رنگ پول نصیبم شده بود. این مثال ساده‌ای از واژه تورم است.

معنی تورم چیست؟

تورم در لغت به معنای آماس، ورم و برآمدگی است و در اقتصاد تورم (Inflation) به افزایش مداوم سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات در یک دوره زمانی معین گفته می‌شود. نتیجه تورم کاهش قدرت خرید مردم در جامعه است. دقت داشته باشید که تورم افزایش نامتناسب و نامنظم قیمت‌ها است و افزایش قیمت‌ در همه کالاها به صورت یکسان و هماهنگ نخواهد بود. یعنی اگر نرخ تورم در یک جامعه ۳۰ درصد باشد، این عدد میانگین رشد قیمت‌ها است و همه کالاهای مصرفی مردم به این میزان افزایش قیمت نداشته‌اند. نکته جالب اینکه کاهش تورم به معنای پایین آمدن قیمت کالاها نیست، بلکه به معنای پایین آمدن سرعت رشد قیمت است.

دلایل به وجود آمدن تورم

تورم همان تناسب نداشتن حجم پولِ در گردش با عرضه خدمات و کالاهاست. تمام اقتصاددان‌ها بر این باور هستند که تورم پایدار و دراز مدت، ریشه‌ای جز عرضه پول و افزایش نقدینگی ندارد. هر چه میزان تورم بیشتر شود، قدرت خرید یک واحد پول کمتر می‌شود.

یکی از ریشه‌های تورم، نبود تعادل میان درآمدها و هزینه‌های دولت است. به این ترتیب که وقتی هزینه‌های دولت از درآمدهای آن در بودجه سالانه بیشتر باشد، دولت با کسری بودجه مواجه می‌شود. اگر دولت برای حل مشکل کسری بودجه اقدام به استقراض از بانک مرکزی یا فروش درآمدهای ارزی به بانک مرکزی کند، پایه پولی و به دنبال آن نقدینگی کل در اقتصاد افزایش می‌یابد که این افزایش نقدینگی آثار تورمی به دنبال خواهد داشت.

یکی دیگر از علل افزایش نرخ تورم، انتظارات تورمی است. به این معنی که اگر مردم براساس تجربیات گذشته خود یا بر مبنای مشاهدات بازار پیش‌بینی کنند که در آینده نزدیک، قیمت‌ها افزایش خواهند یافت، میزان هزینه‌های خود را افزایش می‌دهند. از طرف دیگر، تولید‌کنندگان و فروشندگان از فروش و عرضه کالاهای خود به امید افزایش قیمت در آینده خودداری می‌کنند. بدیهی است که در این صورت، عرضه و تقاضا مستقیماً بر قیمت‌ها اثر کرده و موجب افزایش تورم خواهد شد.

تورم چگونه محاسبه می شود؟

مردم عادی هم با دیدن روند افزایش قیمت‌ها متوجه وجود تورم در جامعه می‌شوند، اما نرخ تورم چگونه به صورت دقیق محاسبه می‌شود؟

اولین قدم در محاسبه نرخ تورم، تعیین کردن یک سال به عنوان سال پایه است. در گام بعدی سبدی از کالاها و خدمات انتخاب شده و با استفاده از آن، CPI یا شاخص بهای مصرف کننده محاسبه می‌شود. البته دقت داشته باشید که شاخص‌های قیمتی مختلفی هستند که با استفاده از آنها می‌توان تورم را محاسبه کرد اما CPI شاخص رایج‌تری است. PPI یا شاخص بهای تولید کننده، XPI یا شاخص بهای کالاهای صادراتی و MPI یا شاخص بهای کالاهای وارداتی از دیگر شاخص‌هایی هستند که می‌توان از آنها برای محاسبه تورم استفاده کرد. ابتدا به سراغ این شاخص‌ها رفته و شما را به صورت کلی با آنها آشنا می‌کنیم و سپس خواهیم گفت چگونه با استفاده از آنها، می‌توان نرخ تورم را محاسبه کرد. 

آشنایی با شاخص‌های اندازه‌گیری تورم 

به‌طورکلی، چهار نوع شاخصِ قیمتی رایج برای اندازه‌گیری نرخ تورم وجود دارد، در ادامه با بعضی از این شاخص‌ها بیشتر آشنا می‌شویم: 

شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی (CPI)

این شاخص قیمت سبد معینی از کالاها و خدمات که توسط مصرف‌کنندگان خریداری می‌شود را اندازه‌گیری می‌کند. از آنجایی‌که برای محاسبه این شاخص، از قیمت‌های خرده‌فروشی پرداخت شده توسط مصرف‌کنندگان استفاده می‌شود، بنابراین شاخص مذکور، منعکس‌کننده وضعیت هزینه‌های زندگی و تغییرات آن است. همانگونه که گفتیم CPI معمول‌ترین شاخص برای محاسبه تورم محسوب می‌شود. 

شاخص بهای تولیدکننده (PPI)

شاخص بهای تولیدکننده، به‌ جای اندازه‌گیری وضعیت قیمت‌های پرداخت‌شده توسط مصرف‌کنندگان، وضعیت و تغییر قیمت‌هایی که در مراحل مختلف فرآیند تولید توسط تولیدکننده وضع می‌شود را اندازه‌گیری می‌کند. این شاخص علاوه بر کالاها و خدمات نهایی، کالاهای نیم‌ساخته و مواد خام را هم شامل شده و ابزار خوبی برای بررسی تغییرات هزینه در صنایع مختلف محسوب می‌شود. از تغییرات شاخص بهای تولیدکننده در یک بازه زمانی مشخص، برای محاسبه تورم تولیدکننده استفاده می‌شود.

در ادبیات اقتصادی از شاخص بهای تولیدکننده به‌عنوان یک شاخص پیش‌نگر یاد می‌شود؛ بدین معنی که با بررسی این شاخص می‌توان از سطح تغییر قیمت‌ها در بازار کالا و خدمات مصرفی یا تورم اطلاع کسب کرد. به‌عبارت‌ دیگر، هر افزایش یا کاهش قیمت در شاخص قیمت تولیدکننده با یک وقفه زمانی در شاخص بهای مصرف‌کننده نیز مشاهده می‌شود.

شاخص قیمت عمده‌فروشی (WPI)

این شاخص معیار سنجش تغییرات سطح عمومی قیمت‌ها در بخش عمده‌فروشی است و تغییرات قیمت کالاها و خدمات در سطح تولیدکنندگان و فروشندگان عمده را اندازه‌گیری می‌کند. به ‌بیان‌ دیگر، این شاخص نشان‌دهنده تغییرات قیمت پرداختی برای کالاها در مراحل مختلف توزیع تا مرحله خرده‌فروشی است و شامل قیمت مواد خام برای مصارف نهایی و واسطه‌ای، قیمت کالاهای ناتمام یا واسطه‌ای و قیمت کالاهای تمام‌شده، می‌شود.

شاخص قیمت کالاهای وارداتی (MPI)

روند تغییرات قیمت محصولات عرضه‌شده به داخل کشور طی یک دوره زمانی مشخص، با استفاده از شاخص قیمت کالاهای وارداتی نشان داده می‌شود. در واقع، عدد این شاخص بیانگر میانگین تغییرات قیمت کالاهای مختلف سبد معینی از واردات بر اساس سال پایه است.

تغییرات شاخص قیمت کالاهای وارداتی تحت تأثیر متغیرهای نرخ ارز، تورم جهانی و سیاست‌های اقتصادی دولت‌ها قرار دارد. با توجه به اینکه قیمت کالاهای وارداتی یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر میزان مبادلات خارجی کشورها است، بنابراین، تغییرات آن از اهمیت بالایی برخوردار است.

حالا نوبت محاسبه تورم است!

برمی‌گردیم به تورم! برای محاسبه نرخ تورم، بعد از انتخاب سال پایه، باید یکی از شاخص‌های قیمتی بالا را محاسبه کرد. گفتیم رایج‌ترین شاخص CPI است، پس ما هم با همین شاخص ادامه می‌دهیم: 

برای به دست آوردن این شاخص، از فرمول لاسپیرز استفاده شده و میانگین وزنی قیمت کالاها و خدمات محاسبه می‌شود. در زیر می‌توانید این فرمول را ببینید:

برای جایگذاری در فرمول بالا:

Pt = قیمت کالای مورد نظر در زمان t 

P0 = قیمت کالای مورد نظر در زمان سال پایه

Q0= تعداد کالای مصرف شده در زمان سال پایه

Σ= جمع میانگین وزنی همه اقلام یک سبد کالایی

حالا که CPI رو محاسبه کردیم، نوبت محاسبه تورم است، برای به دست آوردن نرخ تورم براساس CPI از فرمول زیر استفاده می‌شود:

انواع تورم

تورم را بر حسب سرعت هم به دسته‌های زیر تقسیم می‌کنند:

تورم خزنده (Creeping Inflation): تورم خزنده یا خفیف زمانی به وجود می‌آید که افزایش قیمت سالانه به اندازه ۳ درصد یا کمتر از آن باشد. طبق گزارش بانک مرکزی آمریکا، افزایش ۲ درصدی یا کمتر سطح قیمت‌ها به نفع رشد اقتصادی است، زیرا مصرف‌کنندگان فکر می‌کنند که قیمت‌ها در آینده افزایش خواهند یافت. در نتیجه، تقاضای خود را بیشتر خواهند کرد تا در آینده با قیمت‌های بالاتر مواجه نشوند. به این‌ ترتیب، تورم خزنده موجب رونق اقتصادی می‌شود.

تورم رونده (Walking Inflation): تورم رونده قوی‌تر یا مخرب‌تر محسوب می‌شود و سالیانه معمولا بین ۳ تا ۱۰ درصد است. این تورم برای کشور‌ها مضر است. زیرا مردم به خرید بیش ‌از حد مایحتاج مورد نیاز می‌پردازند تا مجبور نشوند برای خرید آن‌ در آینده پول بیشتری بپردازند.

این افزایش خرید حتی تقاضا را بیش از پیش افزایش می‌دهد و عرضه‌کنندگان قادر به تأمین مازاد تقاضا نخواهند بود. در چنین شرایطی، با توجه به کافی نبودن دستمزد‌ها، بخش زیادی از مردم به دلیل هزینه بالای کالاها و خدمات ضروری، دسترسی خود را به آنها از دست می‌دهند.

تورم سواره (Galloping Inflation): تورم سواره زمانی رخ می‌دهد که نرخ تورم ۱۰ درصد یا بیشتر شود. در این ‌زمان، اقتصاد تضعیف شده و ارزش پول نیز تا حدی کاهش پیدا می‌کند. همچنین، نیروهای انسانی کسب‌ و کارها نیز در تأمین نیاز‌های خود با مشکل مواجه می‌شوند.

با وجود تورم سواره، سرمایه‌گذاران از سرمایه‌گذاری در کشور خودداری کرده و سرمایه‌ خود را از کشور خارج می‌کنند. اقتصاد بی‌ثبات شده و مسئولان حکومتی اعتبار خود را از دست خواهند داد. بنابراین، توصیه می‌شود که از وقوع تورم سواره به هر قیمتی جلوگیری شود.

ابرتورم (Hyperinflation): ابرتورم عبارت است از افزایش قیمت سریع، گسترده و خارج از کنترل در اقتصاد؛ در حالی ‌که تورم به افزایش قیمت در اقتصاد اشاره می‌کند، ابرتورم بیانگر افزایش سریع تورم و در حد بیش از ۵۰ درصد در ماه است.

ابرتورم در اقتصاد کشورهای توسعه‌یافته پدیده نادری به شمار می‌رود. احتمال وقوع ابرتورم در زمان جنگ و آشفتگی اقتصادی کشورها و همزمان با چاپ زیاد پول توسط بانک مرکزی آن کشور، بالا است.

وضعیت تورم در جهان

بسیاری از کشورهای دنیا در سال ۲۰۲۲ با مشکل تورم مواجه بودند، پیامدهای شیوع کرونا، جنگ روسیه و اوکراین و رشد قیمت انرژی از مهمترین دلایلی افزایش تورم در دنیا بوده‌اند. طبق آمار کشورهایی که با تورم سواره یعنی تورم ۱۰ درصد یا بالاتر دست و پنجه نرم می‌کنند از ۱۹ کشور در سال ۲۰۱۸ به ۸۲ کشور در سال ۲۰۲۲ رسیده است. این موضوع به ویژه در میان کشورهای اروپایی که به میزان بیشتری تحت تأثیر جنگ روسیه و اوکراین بوده‌اند، بیشتر هم مشاهده شده است. 

نرخ جهانی تورم در سال ۲۰۲۲ طبق برآورد صندوق بین‌المللی پول، حدود 8.8 درصد بوده که رکورد ۲۰ ساله تورم در دنیا را شکسته است. 

وضعیت تورم در ایران (با رسم نمودار)

طبق آمار در سال ۱۴۰۱ نرخ تورم ایران ۴۶.۵ درصد گزارش شده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۰.۳ درصد افزایش داشته است. نرخ CPI، در اسفند سال ۱۴۰۱ در مناطق شهری ایران ۷۹۴.۳ بوده که نسبت به ماه بهمن ۶.۶ درصد افزایش را نشان می‌دهد. 

وقتی به ویژگی‌های تورم در ایران نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که تورم در ایران با رشد اشتغال و رونق بازار همراه نبوده‌است. از طرفی دستمزدها متناسب با تورم رشد نمی‌کند. به نظر می‌رسد تورم در ایران بیشتر در فشار هزینه مواد اولیه و ساختار نامناسب نظام پولی، مالی، عرضه و تقاضا ریشه داشته‌باشد.

در نمودار زیر می‌توانید روند تورم در ایران را در ۲۰ سال گذشته ببینید:

تورم و سرمایه گذاری

تورم در سرمایه‌ گذاری نیز مبحث مهمی محسوب می‌شود و کسانی که قصد ورود یا ادامه فعالیت در بازار سرمایه را دارند، باید حواس‌شان به تورم و بی‌ارزش نشدن دارایی‌هایشان هم باشد. برای مثال سپرده‌گذاری پول در بانک، با توجه به پایین‌تر بودن نرخ سود بانکی نسبت به تورم، شاید گزینه خوبی برای حفظ ارزش دارایی‌ها نباشد. در ادامه به سراغ بازارهای مختلف می‌رویم و بازدهی آنها را نسبت به رشد تورم با رسم نمودار بررسی می‌کنیم، اما ابتدا به سراغ دستمزدها رفته و می‌بینیم که رشد حقوق کارگران در برابر تورم چقدر بوده است.

مقایسه رشد تورم و بازار طلا

بازار طلا از جمله بازارهایی بوده که بیشتر اوقات بازدهی مناسب و حتی بسیار خوبی را برای سرمایه‌گذاران خود رقم زده است و به جز چند سال، توانسته ارزش سرمایه افراد را در برابر تورم حفظ کرده و سپس به آنها برای کسب سود و افزایش سرمایه کمک کند. در نمودار زیر می‌توانید وضعیت بازار سکه و طلا را در مقایسه با تورم در بازه زمانی ۲۰ ساله مشاهده کنید.

مقایسه رشد تورم و بازار بورس

بورس دیگر بازاری است که در مقایسه با تورم رشد بسیار خوبی داشته است. این بازار در ۲۰ گذشته به‌ویژه در بلندمدت بیشترین بازدهی را برای فعالان بازارهای مالی ایجاد کرده و توانسته ضمن حفظ ارزش دارایی سرمایه‌گذاران در برابر تورم، به آنها برای کسب سود نیز کمک کند. بورس مزایای زیادی دارد که یکی از مهمترین آنها، امکان سرمایه گذاری با پول کم است. نمودار زیر بازدهی این بازار را نسبت به رشد تورم نشان می‌دهد: 

مقایسه رشد تورم و بازار مسکن

بازار دیگری که بسیاری برای سرمایه‌گذاری به سراغ آن می‌روند، بازار ملک و زمین و همان مسکن است، در نمودار زیر می‌توانید عملکرد ۲۰ ساله این بازار را نیز نسبت به رشد تورم مشاهده کنید: 

مقایسه رشد تورم و نرخ سود بانکی

همانگونه که گفتیم، سود بانکی از تورم عقب مانده است و گزینه مناسبی برای حفظ ارزش پول به‌ویژه در بلندمدت نیست. در نمودار زیر می‌تواند میزان رشد سود بانکی را با تورم مقایسه کنید تا در نهایت بتوانید تصمیم بهتری برای سرمایه‌ گذاری، حفظ ارزش پول و نهایت کسب سود در بازارهای مالی بگیرید

پیامدهای ایجاد تورم چیست؟

بدیهی است که تورم اثرات زیادی بر جامعه دارد، در ادامه بعضی از مهمترین پیامدهای ایجاد تورم در یک جامعه را به اختصار معرفی کرده‌ایم: 

• بروز بی‌اطمینانی در جامعه و کاهش رشد اقتصادی
• توزیع نابرابر درآمد و کاهش رفاه اجتماعی
• کاهش صادرات و عدم تعادل تراز پرداخت‌ها
• ایجاد کسری بودجه دولت
• تخصیص نامناسب منابع و گسترش فعالیت‌های نامولد
• کاهش سطح اعتماد عمومی مردم
• پیامدهای نامطلوب اجتماعی مانند اختلاس و رشوه
• کاهش قدرت خرید یک واحد پول

روش های کنترل تورم

همان‌طور که نقدینگی از راه‌های گوناگونی به اقتصاد یک کشور تزریق می‌شود، راه‌های متفاوتی نیز برای کنترل آن وجود دارد. برخی از این راهکارها کوتاه‌مدت و برخی بلندمدت است که به آنها اشاره می‌کنیم :

• فروش اوراق مشارکت
• رقابتی شدن سود سپرده‌های سرمایه‌گذاری
• تأمین نقدینگی بنگاه‌های اقتصادی از طریق سرمایه‌های مردمی
• گسترش و ایجاد زیرساخت‌های تولیدات خانگی
• سرمایه‌گذاری مشارکتی و عمومی با سرمایه‌گذاران خارجی
• توسعه عمودی املاک واجد شرایط
• جمع‌آوری مطالبات بانک‌ها
• کاهش نرخ رشد دستمزدها و تثبیت قیمت خدمات دولتی
• ضرب سکه‌های جدید و تزریق در بازار ارز و سکه
• چاپ اسکناس‌های درشت
• واگذاری زمین به تعاونی‌های مسکن و ساخت مسکن ارزان‌قیمت
• فعال‌سازی بورس و بازارهای پول و سرمایه
• تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام عمرانی و طرح توسعه واحدهای صنعتی بزرگ
• کاهش برداشت از صندوق ذخیره ارزی
• سیاست‌های انقباض در بودجه
• کوچک‌سازی دولت
• تقویت اختیارات بانک مرکزی در جهت کنترل موسسات پولی و مالی
• پیش‌فروش کالاهای سرمایه‌ای
• سیاست واردات و کاهش تورم‌ها
• اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی
• فروش ارز به بازارهای پولی
• صرف درآمد نفتی در طرح‌های تولیدی و توسعه‌ای

جمع‌بندی

تورم افزایش بی‌رویه قیمت‌ها بدون پشتوانه و برنامه‌ریزی است که منجر به کاهش قدرت خرید شده و تعادل میان تقاضای محصولات با نقدینگی موجود را بر هم می‌زند. دولت‌ها به منظور پیشگیری از تورم و یا مهار آن می‌بایست با کمک اقتصاددانان، از راهکارهایی استفاده کنند تا از بروز اَبَرتورم و تورم مزمن در جوامع پیشگیری کنند.

تورم بر اشتغال، نقدینگی، قدرت خرید، بازار سهام و بسیاری دیگر از ابعاد اقتصادی و اجتماعی یک کشور اثرگذار است. در برخی مواقع آثار مخرب تورم به حدی شدید است که خروج از بحران اقتصادی برای آن کشور بخصوص ممکن است سالها به طول بینجامد. برای یادگیری کلیه این مفاهیم پیشنهاد می‌کنیم مقاله آموزش تحلیل بنیادی را هم مطالعه کنید.

سوالات متداول

تورم چه اثری بر بازار سهام دارد؟

افزایش تورم منجر به کاهش قدرت خرید مردم و در نتیجه، کاهش فروش شرکت‌های سهامی می‌شود. بدین ترتیب، سودآوری شرکت‌ها کم خواهدشد. همچنین با کم شدن EPS، قیمت سهام شرکت دچار افت می‌شود که می‌تواند بر شاخص بورس اثر گذاشته و آن را کاهش دهد. تمایل مردم به سرمایه‌گذاری در آن شرکت نیز کم خواهدشد زیرا امید خود را به دریافت DPS از دست خواهندداد.

تورم مزمن چیست؟

تورم مزمن زمانی رخ می‌دهد که کشوری در دوره‌های زمانی طولانی‌ به مدت سال‌ها یا دهه‌ها، تورم را تجربه کند. 

رکود تورمی چیست؟

در رکود تورمی نه تنها تورم به مفهوم افزایش مهار نشده قیمت‌ها است، بلکه در آن کسادی و رکود نیز وجود دارد.

آیا بورس تورم را جبران می‌کند؟

ورود به بورس یکی از راههای تأمین منابع مالی شرکت‌های سهامی است. بنابراین، استقبال مردم از بورس، منابع مالی این شرکت‌ها را توسعه داده و زمینه تولید بیشتر و توسعه اقتصادی بسیاری از کسب و کارها را فراهم می‌کند. در نتیجه، رونق بورس خواهدتوانست تا حدود زیادی تورم حاکم بر جامعه را کاهش دهد. علاقه‌مندان بازار سرمایه بهتر است برای انتخاب انواع روش های سرمایه گذاری از مقایسه این بازارها با تورم استفاده کنند. 

چرا توجه به تورم در سرمایه‌گذاری مهم است؟

در شرایطی جامعه دچار تورم می‌شود، اغلب مردم به جهت جلوگیری از بی‌ارزش شدن پول خود، به دنبال سرمایه‌گذاری آن در مسیرهای مختلفی می‌گردند. بنابراین، علاقه‌مندان به سرمایه‌گذاری می‌بایست به برآورد سود در بازار های مالی مختلف بپردازند و در نهایت مسیری را انتخاب کنند که نرخ سود آن بر نرخ تورم حاکم بر اقتصاد کشور غلبه کند.

رابطه نقدینگی و تورم چیست؟

بنا به تعاریف ارائه‌شده، تورم به معنای عدم تناسب حجم پولِ در گردش با عرضه خدمات و کالاهاست. تمام اقتصاددان‌ها بر این باور هستند که تورم پایدار و دراز مدت، ریشه‌ای جز عرضه پول و افزایش نقدینگی ندارد. هر چه میزان تورم بیشتر شود، قدرت خرید یک واحد پول کمتر می‌شود. بنابراین، با افزایش نقدینگی، تورم نیز افزایش خواهدیافت.

آیا تورم بر بیکاری مردم اثرگذار است؟

در شرایط تورم، تولید و رونق اقتصادی کشورها کاهش یافته و فرصت‌های شغلی نیز کم خواهدشد. تا آنجا که گاهی افراد در مقابل استفاده از غذای ساده و بدون دریافت دستمزد نیز به کار گرفته نمی‌شوند! در چنین شرایطی، مشکل اصلی افزایش قیمت‌ها نیست، بلکه بیکاری گسترده و رکود تولید، معضل اساسی است.