این موزه در حدود سال ۱۳۴۶ خورشیدی تأسیس شده و از جمله موزه‌های قدیمی و فعال ایران محسوب می‌شود. ساختمان آن طی سال‌های مختلف توسعه یافته و امروزه شامل بخش‌های متنوعی برای نمایش آثار تاریخی و فرهنگی است.
موزه ارومیه دارای دو بخش اصلی است: بخش باستان‌شناسی و بخش مردم‌شناسی. در بخش باستان‌شناسی، آثار ارزشمندی از دوره‌های پیش از تاریخ، دوران باستان و دوره اسلامی نگهداری می‌شود. از مهم‌ترین این آثار می‌توان به اشیای مربوط به تمدن‌های کهن منطقه مانند اورارتوها اشاره کرد که شامل سفال‌ها، ابزارهای سنگی، سکه‌ها و اشیای تاریخی است. در بخش مردم‌شناسی نیز لباس‌های محلی، ابزارهای زندگی سنتی و آداب و رسوم مردم آذربایجان غربی به نمایش گذاشته شده است.ویژگی مهم این موزه، وجود مجموعه‌ای گسترده از آثار تاریخی چند هزار ساله منطقه شمال‌غرب ایران است که نقش مهمی در شناخت تمدن‌های باستانی این منطقه دارد. این موزه به‌عنوان یکی از غنی‌ترین مراکز نگهداری آثار تاریخی در ایران شناخته می‌شود.